Azure’da Sanal Sunucu İşletimi: Boyut, Disk ve Maliyet Kontrolü

Azure’a taşınan sunucuların faturası çoğu zaman taşıma projesinde öngörülenin üstünde çıkar. Sebep nadiren fiyatlardır; şirket içi alışkanlıkların buluta aynen taşınmasıdır. VM “ne olur ne olmaz” diye büyük seçilir, 7/24 açık kalır, taşımadan arta kalan diskler silinmez. Şirket içinde boşta duran kapasite bir kez ödenmişti. Bulutta her saat ödenir. Aşağıda Azure IaaS sanal makinelerinde boyut, disk ve kullanılabilirlik kararları ile maliyeti tutan pratik adımlar var. Fiyat örneği vermiyoruz; güncel ve bölgeye özgü rakamlar için Azure fiyat hesaplayıcısı kullanın.

Azure VM serileri ve seçim

Azure VM boyut adları bir şablon izler; şablonu okuyabilen seçimi doğru yapar. Örneğin Standard_D4ds_v5: D ailesi (genel amaçlı), 4 vCPU, d yerel geçici disk var, s Premium depolama destekli, v5 nesil. Adda a harfi AMD işlemciyi, p ARM tabanlı işlemciyi gösterir.

B serisi ucuz görünür ama CPU kredisi biten makine taban performansına düşer. Gün içinde sürekli yük alan bir uygulama sunucusunu B serisine koyarsanız sabah iyi çalışır, öğleden sonra “sunucu yavaş” telefonu gelir. B serisini ortalama yükü düşük, ani yükü kısa süren sunucularla sınırlayın. Seçimde en çok gözden kaçan nokta şudur: her VM boyutunun kendi disk IOPS, disk bant genişliği ve ağ bant genişliği sınırı vardır. Hızlı disk, küçük VM’e takılınca VM sınırında kalır. Disk performansı şikâyetinde önce VM boyutunun sınırına bakın, sonra diske. Şirket içinden gelen sunucunun vCPU ve bellek değerlerini kopyalamak yerine gerçek kullanım verisinden başlayın; mantık vCPU, bellek ve NUMA boyutlandırma yazısındaki ilkelerle aynıdır.

Managed disk türleri ve performans sınırları

Premium SSD’de performans disk boyutuna bağlıdır: daha fazla IOPS için daha büyük kademe seçersiniz ve kullanmadığınız kapasiteye de ödersiniz. Premium SSD v2 bu bağı koparır; kapasite, IOPS ve bant genişliği ayrı ayrı belirlenir ve her diskte ücretsiz bir taban performans (3.000 IOPS ve 125 MB/sn) vardır. Ancak Premium SSD v2 ve Ultra Disk işletim sistemi diski olamaz, host önbelleklemesini desteklemez ve her bölgede ya da her VM boyutunda sunulmayabilir. Standard HDD ve Standard SSD’de işlem (transaction) sayısı ayrıca ücretlendirilir. Yoğun G/Ç yapan iş yükünde ucuz görünen disk, faturada beklenmedik bir kalem olarak geri döner.

Kullanılabilirlik: zone, set ve tek VM

Azure’da yüksek erişilebilirlik uygulama mimarisiyle birlikte tasarlanır. Tek bir VM’i “bulutta olduğu için” yedekli saymak yanlıştır. Tek VM, tek VM’dir. Üç temel seçenek var:

• Tek VM: Microsoft’un SLA’sı disk türüne bağlıdır; tüm diskleri Premium SSD veya Ultra olan tek VM için en yüksek tek VM taahhüdü verilir. Host bakımı ve arızasında kısa kesinti yaşanabilir.
• Availability set: VM’leri aynı veri merkezi içinde farklı hata ve güncelleme alanlarına dağıtır. Raf veya host arızasına karşı korur; veri merkezi kaybına karşı korumaz.
• Availability zone: VM’leri aynı bölgedeki fiziksel olarak ayrı veri merkezlerine yerleştirir. Zone’lar arası trafik ek gecikme ve bazı durumlarda veri transferi maliyeti getirir.

Availability set veya zone ancak iş yükü en az iki VM’de çalışıyor ve aralarında yük dengeleme ya da uygulama düzeyinde replikasyon (iki DC, SQL Always On gibi) varsa anlam taşır. Tek VM’i zone’a koymak onu yedekli yapmaz. Güncel SLA değerlerini Microsoft’un çevrim içi hizmetler SLA belgesinden doğrulayın. Bölge düzeyi kesinti ayrı bir tasarım konusudur; Azure Site Recovery ile felaket kurtarma yazısında ele alınıyor.

Maliyeti belirleyen kalemler

Bir VM’in faturası yalnız işlem gücünden oluşmaz:

• İşlem (compute): VM boyutu ve çalıştığı süre. Windows VM’lerde işletim sistemi lisansı da bu kaleme dahildir.
• Diskler: VM kapalı olsa bile ödenir. Premium SSD’de tahsis edilen kademe, Standard disklerde ek olarak işlem sayısı.
• Anlık görüntüler ve yedekler: Unutulan snapshot’lar ve uzun saklama süreleri sessizce birikir.
• Ağ: Statik genel IP adresleri, Azure dışına giden veri (egress), zone ve bölgeler arası trafik, VPN/ExpressRoute ağ geçitleri.
• İzleme: Log Analytics çalışma alanına gönderilen veri hacmi. Her şeyi topla diye açılan tanılama ayarı, ayın sonunda ayrı bir kalem olur.

Sahada en sık gördüğümüz hata, VM’i işletim sistemi içinden kapatmaktır. Ekran kararır, herkes makinenin kapandığını düşünür. Oysa VM “Stopped” durumunda kalır, donanım ayrılmaya devam eder ve işlem ücreti sürer. Ücretin durması için VM’i portal, CLI veya PowerShell üzerinden serbest bırakmak (Stopped (deallocated)) gerekir. Az PowerShell’deki Stop-AzVM varsayılan olarak serbest bırakır; -StayProvisioned verilirse bırakmaz. Serbest bırakılan VM’de diskler ve statik IP ücretlendirilmeye devam eder.

Azure Hybrid Benefit ve rezervasyon

Sürekli çalışan sunucu altyapısında maliyeti düşürmenin iki ana yolu vardır:

• Azure Hybrid Benefit: Software Assurance’lı veya abonelik tabanlı Windows Server (ve SQL Server) lisanslarınızı Azure’da kullanarak VM fiyatından işletim sistemi lisans bedelinin düşülmesini sağlar. RHEL ve SUSE için benzer bir model vardır. Uygunluk lisans sözleşmenize bağlıdır; şirket içi kullanım haklarıyla çakışma kurallarını lisans uzmanınızla doğrulayın. Genel çerçeve sanallaştırmada Windows Server lisanslama yazısında.
• Reserved Instances ve Savings Plan: Bir veya üç yıllık taahhüt karşılığında indirim. Reservation belirli bir VM ailesine ve bölgeye bağlıdır; savings plan saatlik harcama taahhüdüdür ve aileler arasında daha esnektir. Taahhüdü sağ boyutlandırmadan sonra verin. Büyük seçilmiş VM’e üç yıllık rezervasyon almak, israfı üç yıla kilitler.

Kesintiye dayanabilen toplu işler için Spot VM’ler de değerlendirilebilir. Azure kapasite gerektiğinde bu VM’leri kısa bildirimle geri alır; üretim sunucusu için uygun değildir.

Sağ boyutlandırma ve otomatik kapatma

Sağ boyutlandırma bir kerelik proje değil, düzenli bir sunucu ve bulut yönetimi görevidir. Çalışma sırası:

1. Veri toplayın: Azure Monitor ile en az iki–dört haftalık CPU, bellek, disk ve ağ metrikleri. Bellek metriği misafir işletim sisteminden gelir; bunun için Azure Monitor Agent ve VM Insights etkin olmalı. Bellek verisi yoksa boyut kararı yarım veriyle verilir.
2. Azure Advisor önerilerini inceleyin: Düşük kullanımlı VM’ler için küçültme veya kapatma önerir. Uygulamadan önce aylık ve dönemsel yüklere bakın; ay sonu kapanışında çalışan sunucu ayın ilk haftasında boşta görünür.
3. Boyut değiştirin: Boyut değişikliği yeniden başlatma gerektirir; bakım penceresinde yapın.
4. Sahipsiz kaynakları temizleyin: Bağlı olmayan diskler, eski snapshot’lar, kullanılmayan genel IP’ler.

# Mevcut host üzerinde geçilebilecek boyutlar
az vm list-vm-resize-options -g rg-uygulama -n vm-app01 -o table

# Boyut değiştirme (VM yeniden başlar)
az vm resize -g rg-uygulama -n vm-app01 --size Standard_D2s_v5

# Hiçbir VM'e bağlı olmayan diskler
az disk list --query "[?diskState=='Unattached'].{Ad:name, RG:resourceGroup, GB:diskSizeGb}" -o table

# Azure Hybrid Benefit'i mevcut Windows VM'de etkinleştirme
az vm update -g rg-uygulama -n vm-app01 --set licenseType=Windows_Server

# Mesai dışı otomatik kapatma (saat UTC'dir)
az vm auto-shutdown -g rg-test -n vm-test01 --time 1700

# İşlem ücretini durdurmak için serbest bırakma
az vm deallocate -g rg-test -n vm-test01

İstenen boyut listede yoksa mevcut donanım kümesinde bulunmuyordur; VM önce serbest bırakılır, ardından boyutu değiştirilir. Otomatik kapatma yalnız kapatır, sabah başlatmaz. Test ve geliştirme ortamında hem kapatma hem başlatma gerekiyorsa Microsoft’un “Start/Stop VMs v2” çözümünü veya Azure Automation runbook’larını kullanın.

İşletim kontrol listesi

• Her kaynakta sahip, maliyet merkezi ve ortam etiketleri (tag) var; Cost Management raporları bu etiketlere göre ayrılıyor.
• Abonelik veya kaynak grubu düzeyinde bütçe ve eşik uyarıları tanımlı.
• Üretim dışı VM’ler için kapatma takvimi uygulanıyor.
• Bağlı olmayan diskler, eski snapshot’lar ve kullanılmayan genel IP’ler aylık kontrol ediliyor.
• Sürekli çalışan VM’ler için Hybrid Benefit ve rezervasyon uygunluğu değerlendirildi.
• Disk türü, iş yükünün ölçülen IOPS ve gecikme ihtiyacına göre seçildi; VM boyutunun disk sınırı kontrol edildi.
• Yedekleme politikası (Azure Backup veya üçüncü taraf) ve saklama süresi tanımlı, geri yükleme test edildi.
• Güncellemeler bir yama süreciyle yönetiliyor; seçenekler için Azure Update Manager dahil yama yönetimi yazısına bakın.

Disk türlerinin güncel performans sınırları için Microsoft Learn’deki Azure managed disk türleri sayfasını esas alın. Azure ortamının kurulumu, taşınması veya maliyet gözden geçirmesi için Microsoft 365, Azure, AWS ve Google Cloud hizmetleri sayfasındaki kapsamı inceleyebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

VM’i işletim sisteminden kapatmak ücreti durdurur mu?

Durdurmaz. İşletim sistemi içinden kapatılan VM Stopped durumunda kalır; donanım ayrılmaya devam ettiği için işlem ücreti sürer. Ücretin durması için VM’i portal, Azure CLI veya PowerShell üzerinden serbest bırakın (deallocate); diskler ücretlendirilmeye devam eder.

Premium SSD v2 işletim sistemi diski olarak kullanılabilir mi?

Hayır. Premium SSD v2 ve Ultra Disk yalnızca veri diski olarak kullanılır. İşletim sistemi diski için Premium SSD veya Standard SSD seçilir; veritabanı veri dosyaları Premium SSD v2 üzerine konabilir.

Rezervasyon ne zaman alınmalı?

Sağ boyutlandırma bittikten ve sunucunun en az taahhüt süresi boyunca sürekli çalışacağı netleştikten sonra. Belirsiz iş yüklerinde aileler arası daha esnek olan savings plan değerlendirilebilir.

Azure Hybrid Benefit için hangi lisanslar uygundur?

Software Assurance kapsamındaki veya abonelik tabanlı Windows Server ve SQL Server lisansları uygundur; RHEL ve SUSE için ayrı bir model vardır. Kesin uygunluk lisans sözleşmenize bağlıdır, lisans sağlayıcınızla doğrulayın.